Schoonfamilie: wat jij kunt doen aan de sfeer

Ze zegt iets over hoe jij het huishouden aanpakt, of ze geeft ongevraagd advies over de kinderen, en je voelt je nek onmiddellijk verstijven. Schoonfamilie kan een van de lastigste relaties in een mensenleven zijn, juist omdat je er niet zelf voor koos en er tegelijk levenslang mee verbonden bent. Je kunt je schoonmoeder niet veranderen, hoe graag je dat soms ook zou willen. Maar op de sfeer tússen jullie heb je meer invloed dan je denkt, en die invloed begint, hoe oneerlijk dat ook kan voelen, bij jou.

Je verandert de ander niet, wel je eigen stap

Wachten tot zij anders wordt, is wachten op iets waar je geen enkele grip op hebt. Je eigen reactie, je houding en je toon zijn daarentegen volledig van jou. Dat klinkt oneerlijk, en op een bepaalde manier is het dat ook, want waarom zou jij degene moeten zijn die beweegt? Het antwoord is niet dat het jouw schuld is, want dat is het niet. Het is dat jouw stap de enige is die je zelf in handen hebt, en dat juist die stap vaak verrassend veel verschil maakt in hoe het hele samenzijn verloopt. Dit is precies het idee achter wat psychologen systeemdenken noemen. In een web van relaties hoeft er maar één draad anders te gaan trillen om het hele patroon te veranderen.

Wat onderzoek over schoonrelaties laat zien

Het lucht vaak al op om te weten dat je hier niet alleen in staat. Psychologe Terri Apter deed twintig jaar onderzoek naar schoonrelaties en vond dat de band tussen schoondochter en schoonmoeder een van de meest voorkomende en meest geladen spanningen in families is. In haar onderzoek noemde een ruime meerderheid van de vrouwen deze relatie ronduit stroef. Onder die spanning schuilt volgens Apter vaak een onbewuste rivaliteit tussen twee vrouwen die allebei geven om de liefde en loyaliteit van dezelfde man, de een als moeder, de ander als partner. Zodra je dat mechanisme doorziet, wordt het meteen een stuk minder persoonlijk. Haar scherpe opmerking gaat dan vaak niet echt over jou, maar over haar eigen onzekerheid over haar plek nu haar zoon een eigen gezin heeft.

Als je haar gedrag leest als onzekerheid over haar plek in plaats van als kritiek op jou, verliest het meteen een groot deel van zijn scherpte.

Van gelijk halen naar rust bewaren

De verleiding is groot om te bewijzen dat jij gelijk hebt, om die ene opmerking recht te zetten. Maar in dit soort relaties win je zelden iets door te winnen. Een weerwoord bevestigt voor haar alleen maar het beeld dat er iets tussen jullie in staat, en de volgende keer ligt de lont nog korter. Kiezen voor rust boven gelijk is dan ook geen zwakte, het is wijsheid en zelfbehoud tegelijk. Warmte ontwapent bijna altijd meer dan een gevat antwoord, omdat het de strijd waar zij misschien op rekent simpelweg niet levert. En je hoeft het bepaald niet met haar eens te zijn om toch vriendelijk te blijven.

Het helpt om je van tevoren voor te nemen dat niet elke opmerking een reactie verdient. Een schouderophalen, een neutraal dat hebben we zo gekozen, of gewoon even doorlopen naar de keuken, doet vaak meer dan de beste tegenwerping. Je ontneemt de spanning dan zijn brandstof. En merk je dat het je toch raakt, dan mag je dat later thuis in alle rust van je af praten, in plaats van het aan tafel uit te vechten waar niemand bij wint.

Grenzen met zachtheid

Rust bewaren betekent nadrukkelijk niet dat je alles maar moet slikken. Je mag grenzen stellen, en een grens kan warm en duidelijk tegelijk zijn, dat sluit elkaar niet uit. Waar het gaat over jouw partner en zijn moeder, mag hij bovendien zijn eigen deel dragen, want het is zijn familie en zijn geschiedenis. Relatietherapeut Harriet Lerner beschrijft mooi hoe het vaak beter werkt als ieder het gesprek voert met zijn eigen ouder, in plaats van dat jij de kastanjes uit het vuur haalt bij een vrouw met wie je nu juist een moeizame band hebt. Jouw deel is je eigen houding en je eigen grens bewaken, en niet die van hem overnemen.

Zo verzacht je de sfeer

Een paar houdingen helpen om de temperatuur tussen jullie een graad aangenamer te maken:

• Verlaag je verwachtingen en hoop niet op een boezemvriendin, maar mik op een prettige, werkbare sfeer.
• Hap niet op elke uitlokking, want niet elke opmerking verdient of vraagt om een antwoord.
• Zoek bewust één ding om oprecht te waarderen aan haar, en benoem dat af en toe hardop.
• Stel je grenzen met een warme toon in plaats van met een muur, zodat duidelijk niet hetzelfde wordt als vijandig.
• Bespreek het rustig na met je partner, samen als team, en niet als aanklager tegenover een verdachte.

Je hoeft de relatie niet perfect te maken, alleen de sfeer een graad warmer, en daar heb jij meer invloed op dan wie ook aan tafel.

Wanneer het niet aan jou ligt

Dit hele verhaal kent een duidelijke grens, en die is belangrijk om te noemen. Als het gedrag echt grensoverschrijdend is, structureel kleinerend, manipulatief of ondermijnend, dan is het niet aan jou om nóg harder je best te doen om de sfeer goed te houden. Op dat punt gaat jezelf beschermen vóór het bewaren van de vrede, en mag je die last stevig terugleggen bij je partner en bij haarzelf. Eigen regie over de sfeer betekent nooit dat je respectloosheid hoort te verdragen of weg te lachen. Het onderscheid zit hem in het verschil tussen iemand die soms onhandig of onzeker is, en iemand die je stelselmatig klein probeert te maken.

De sfeer kleur je zelf

Haar veranderen zal je niet lukken, en dat hoeft gelukkig ook niet. Wat wél helemaal van jou is, is de kleur die jij aan het samenzijn geeft, met je toon, je verwachtingen en de bewuste keuze om niet op elke uitlokking te happen. Dat is geen jezelf wegcijferen, want je grens blijft fier overeind staan waar het moet. Het is kiezen voor warmte op de plekken waar het kan, simpelweg omdat een graad meer warmte in dit soort relaties bijna altijd bij jou begint. Je hoeft de band niet perfect te maken, alleen de sfeer een tikje zachter, en dat heb je vaker in eigen hand dan je lange tijd dacht.

Bronnen

• Terri Apter, What Do You Want from Me? Learning to Get Along with In-Laws (2009)
• Harriet Lerner, The Dance of Connection (2001)
• Murray Bowen, grondlegger van het systeemdenken over familierelaties