Bondgenoten in plaats van tegenstanders in de opvoeding

Het sluipt er ongemerkt in. Je houdt bij wie er vannacht is opgestaan, wie vaker de luiers verschoont, wie het meeste regelt en onthoudt. En zodra je het gevoel hebt dat jij meer doet, een gevoel dat vaak ook nog terecht is, wordt de ander in stilte de tegenstander. Zo verandert de opvoeding langzaam in een wedstrijd die niemand kan winnen, en waarin jullie kind vanaf de zijlijn toekijkt hoe zijn twee ouders tegenover elkaar komen te staan. Het goede nieuws is dat je die wedstrijd kunt stoppen, en dat je daar niet eens de ander voor nodig hebt om als eerste te bewegen.

De valkuil van het scorebord

Relatieonderzoeker John Gottman waarschuwt voor wat hij het bijhouden van een innerlijk scorebord noemt, het optellen en onthouden van alles waarin de ander tekortschiet. Het voelt rechtvaardig, en dat is precies waarom het zo verraderlijk is, want je dóét inderdaad veel. Maar zodra je gaat tellen, richt je je aandacht op het tekort van de ander in plaats van op wat jullie samen opbouwen. En hier speelt je brein een streek. Psychologen noemen het de confirmation bias, de neiging om vooral bewijs te zien voor wat je al gelooft. Hoe langer je telt, hoe meer bewijs je vindt voor het verhaal dat jij het zwaarst hebt, simpelweg omdat je ernaar bent gaan zoeken.

Het pijnlijke is dat de ander op datzelfde moment precies hetzelfde doet, met een eigen lijstje en een eigen scorebord. Zo staan twee mensen die van elkaar en van hun kind houden ineens in twee kampen, allebei oprecht overtuigd dat zij het meeste dragen en het minste gezien worden.

Daar komt nog iets menselijks bij dat de zaak vertroebelt. Je ziet je eigen inspanning van binnenuit, elke opgestane nacht en elke geregelde afspraak, terwijl de moeite van de ander grotendeels onzichtbaar voor je blijft. Onderzoekers noemen dit de beschikbaarheidsvertekening, de neiging om zwaarder te laten wegen wat je goed kunt zien en herinneren. Zo telt je eigen bijdrage in je hoofd vanzelf op tot honderd procent, terwijl er voor de ander in werkelijkheid ook een flink deel bij hoort. Niet omdat je oneerlijk bent, maar omdat je nu eenmaal alleen je eigen kant volledig kunt overzien.

Van tegenover naar naast elkaar

De uitweg is nadrukkelijk geen ontkenning van de scheve verdeling. Die mag er zijn, en die mag hardop benoemd worden, eerlijk en concreet. Het gaat om de houding waarmee je het op tafel legt, als een probleem dat jullie samen hebben en samen kunnen oplossen, en niet als een aanklacht tegen hem.

Zolang de opvoeding een wedstrijd is tussen jullie twee, verliest er altijd dezelfde derde, en dat is jullie kind.

Hechtingsdeskundige Sue Johnson laat in haar werk met stellen zien dat partners op hun sterkst zijn wanneer ze zich bondgenoten voelen tegenover een gedeeld probleem, in plaats van elkaars probleem. Dat is meer dan een mooie gedachte, het verandert letterlijk hoe een gesprek verloopt. Dezelfde vermoeidheid en dezelfde scheve verdeling die jullie uit elkaar drijven zodra je ze op elkaar afschuift, brengen jullie juist samen zodra je ze als iets van jullie beiden bekijkt. Niet jij tegen hem over de afwas, maar jullie samen tegen de uitputting.

Waarom kinderen dit haarfijn voelen

Kinderen registreren de sfeer tussen hun ouders met een verbazingwekkende precisie, ook zonder dat er ooit openlijk ruzie is. Ze pikken de korte toon op, de blik, de stilte aan tafel. Onderzoekers Mark Cummings en Patrick Davies bestudeerden jarenlang hoe kinderen reageren op spanning tussen ouders. Hun bevinding is geruststellend en verhelderend tegelijk. Kinderen worden niet zozeer beschadigd door conflict op zich, want dat hoort bij elk gezin, maar door onopgelost conflict waarin ouders vijandig tegenover elkaar blijven staan. Zien ze daarentegen dat hun ouders een meningsverschil hebben én er samen weer uit komen, dan werkt dat zelfs geruststellend. Twee volwassenen die elkaar steunen geven een kind een basis van veiligheid die geen losse ouder in zijn eentje kan bieden. Een kind dat opgroeit met ouders die aan dezelfde kant staan, leert bovendien iets kostbaars voor later, namelijk dat je het met iemand oneens kunt zijn zonder de band te verliezen. Dat is misschien wel de mooiste les die je aan tafel kunt doorgeven, en je geeft hem zonder er ook maar één woord over te zeggen.

Hoe je aan dezelfde kant gaat staan

Een paar houdingen helpen om van tegenstanders weer bondgenoten te maken, ook op de dagen dat je moe bent en het scorebord luid roept:

• Leg het scorebord neer en vraag je hardop af wat jullie samen nodig hebben, in plaats van wie wat verzuimde.
• Val elkaar niet af waar de kinderen bij zijn, ook niet met een zucht, een blik of een half woord.
• Bespreek de verdeling op een rustig moment, en niet in het heetst van een chaotische ochtend.
• Ga uit van goede wil, want vaak is hij moe, onhandig of onwetend, en niet je tegenstander.

Een kind heeft geen ouder nodig die de wedstrijd wint, maar twee ouders die de wedstrijd niet meer spelen.

Bruggen bouwen in plaats van muren

De grotere strijd tussen mannen en vrouwen, waarin de een de ander verwijt te weinig te doen of te weinig te begrijpen, speelt zich in het klein af aan jullie eigen keukentafel. Elke ochtend opnieuw kun je kiezen om die kloof een stukje groter te maken of om er een brug over te slaan. Bruggen bouw je met een simpele, moedige aanname, namelijk dat jullie diep vanbinnen hetzelfde willen. Een fijn gezin, een gelukkig kind, en het gevoel dat je er niet alleen voor staat. Vanuit die aanname klinkt zelfs een klacht anders, meer als een verzoek om samen iets op te lossen dan als een aanval.

Leg het scorebord neer

Je hoeft de taken niet tot achter de komma gelijk te tellen om je gesteund te voelen, en je hoeft het niet overal met elkaar eens te zijn om samen sterk te staan. Het enige wat werkelijk telt, is de kant die je kiest. Zolang je blijft optellen wat de ander tekortkomt, verliezen jullie allebei, en je kind nog het meest. Leg dat scorebord dus neer en ga naast hem staan, met jullie kind veilig ertussen in plaats van als scheidsrechter erboven. Dan draag je de opvoeding niet tegen elkaar in maar samen, en dat is precies wat een zware periode licht genoeg maakt om samen doorheen te komen.

Bronnen

• John Gottman & Nan Silver, The Seven Principles for Making Marriage Work (1999)
• Sue Johnson, Hold Me Tight (2008)
• E. Mark Cummings & Patrick T. Davies, Marital Conflict and Children (2010)