Schermtijd en je tiener: strijden of loslaten?

De telefoon lijkt vastgegroeid aan de hand van je tiener. Aan tafel, in bed, tijdens het huiswerk, overal dat schermpje. Als ouder schommel je tussen bezorgdheid en berusting, en je vraagt je af of je de strijd moet aangaan of dat loslaten wijzer is. Het eerlijke antwoord is dat geen van beide uitersten werkt. De oplossing ligt, zoals zo vaak, ergens in het midden.

Wat het onderzoek eigenlijk zegt

Je hebt de koppen vast voorbij zien komen. Schermen zouden een hele generatie ongelukkig maken. Die zorg komt vooral van psycholoog Jean Twenge, die in haar boek iGen betoogt dat de opkomst van de smartphone rond 2012 samenvalt met een stijging van somberheid en angst onder tieners. Haar signaal verdient aandacht, want de zorgen zijn reeel en niet zomaar van tafel te vegen.

Tegelijk is het beeld genuanceerder dan de krantenkoppen suggereren. Onderzoekers Amy Orben en Andrew Przybylski analyseerden grote databestanden en vonden dat schermgebruik minder dan een procent van de verschillen in welbevinden van tieners verklaart. Ter vergelijking noemden zij het dragen van een bril en het eten van aardappelen, die een even klein effect laten zien. Psycholoog Candice Odgers voegt eraan toe dat het verband te zwak is om de huidige paniek te rechtvaardigen, en dat het waarschijnlijk twee kanten op werkt, want tieners die zich al slecht voelen, trekken zich vaker terug achter een scherm. Het scherm is dan eerder een symptoom dan de oorzaak.

Waarom een scherm zo hard aan je kind trekt

Dat je tiener zo moeilijk loskomt van het scherm, is geen teken van karakterzwakte. Het zit deels in de manier waarop deze levensfase en deze apps op elkaar inhaken. Sociale media zijn gebouwd rond kleine, onvoorspelbare beloningen, een like hier, een berichtje daar, en dat grillige ritme spreekt precies het beloningssysteem aan dat in de puberteit toch al op scherp staat. Neurowetenschapper Lauren Sherman liet met hersenscans zien dat het krijgen van likes bij tieners hetzelfde beloningsgebied activeert dat oplicht bij lekker eten of geld. Tel daarbij op dat het sociale brein, zoals Sarah-Jayne Blakemore beschrijft, in deze jaren overgevoelig is voor de goedkeuring van leeftijdsgenoten, en je begrijpt waarom die telefoon zo aan je kind trekt. Het is geen onwil, maar een brein dat doet waarvoor het op dit moment gebouwd is.

Niet de telefoon zelf is meestal het probleem, maar wat eronder ligt. Een scherm kan een uitlaatklep zijn, en soms een signaal dat iets anders aandacht vraagt.

Kijk verder dan de klok

We zijn geneigd schermtijd in uren te meten, alsof elk uur even schadelijk is. Maar er is een wereld van verschil tussen een tiener die urenlang doelloos scrolt en een tiener die videobelt met vrienden, iets creatiefs maakt of leert programmeren. De belangrijkste vraag is niet hoelang, maar wat en hoe. Wordt je kind er blijer of juist somberder van? Gaat het ten koste van slaap, beweging en echte gesprekken? Die vragen zeggen veel meer dan een simpel getal op een timer.

Slaap is het echte breekpunt

Van alle zorgen rond schermen verdient er een bijzondere aandacht, namelijk slaap. In de puberteit verschuift de biologische klok. Slaaponderzoeker Mary Carskadon liet zien dat het lichaam van een tiener het slaaphormoon melatonine pas later op de avond aanmaakt, waardoor je kind van nature moeilijker vroeg in slaap valt. Een telefoon die tot diep in de nacht oplicht en steeds nieuwe prikkels aanbiedt, duwt dat natuurlijke uitstel nog verder op. En slaaptekort raakt precies datgene wat in deze jaren toch al kwetsbaar is, namelijk de stemming, de concentratie en het vermogen om impulsen te remmen. Als je maar op een ding let, laat het dan de nacht zijn.

Maak afspraken samen

Regels die je van bovenaf oplegt, roepen bij tieners vooral verzet op, terwijl afspraken die jullie samen bedenken veel meer kans van slagen hebben. Ga dus in gesprek en neem de mening van je puber serieus. Een paar afspraken werken in veel gezinnen goed.

• Geen telefoons aan de eettafel, voor iedereen, ook voor jou
• De telefoon 's nachts buiten de slaapkamer opladen
• Schermvrije momenten in het uur voor het slapengaan
• Heldere afspraken over wanneer huiswerk voorgaat

Merk op dat de eerste afspraak ook voor jou geldt. Tieners hebben een fijne neus voor onrecht, en niets ondermijnt een regel sneller dan een ouder die zelf de hele avond zit te scrollen.

Wees zelf het voorbeeld

Kinderen doen niet wat we zeggen, maar wat we doen. Als jij bij elk piepje naar je telefoon grijpt, is het lastig uit te leggen waarom je tiener dat niet zou mogen. Je eigen gedrag is de krachtigste boodschap die je kunt geven. Probeer eens bewust je telefoon weg te leggen als je kind binnenkomt, of een avond in de week met het hele gezin helemaal schermvrij te maken. Je zult merken dat zulke momenten meer opleveren dan tien discussies over schermtijd.

Blijf nieuwsgierig, niet alleen streng

In plaats van alleen te controleren en te beperken, kun je ook oprechte interesse tonen. Vraag je tiener eens welke video's grappig zijn, welk spel zo boeiend is, wie die influencer nou eigenlijk is. Zo krijg je een kijkje in de wereld van je kind en houd je het gesprek open. Die nieuwsgierigheid doet iets belangrijks, want ze verandert jou van tegenstander in bondgenoot. En vanuit dat bondgenootschap kun je veel makkelijker een keer zeggen dat het genoeg is geweest. Bovendien blijf je zo op de hoogte van wat je kind online tegenkomt, wat waardevoller is dan welke tijdslimiet ook.

Zoek de balans die past

Er bestaat geen perfect recept dat voor elk gezin werkt. Het ene kind vindt prima zelf de rem, het andere heeft meer sturing nodig. Blijf kijken, blijf bijstellen en durf van koers te veranderen als iets niet werkt. Strijden of loslaten is uiteindelijk een schijnkeuze, want wat werkt is betrokken blijven, met duidelijke afspraken, een goed voorbeeld en oprechte interesse. Zo leer je je tiener niet alleen omgaan met een scherm, maar met vrijheid en zelfbeheersing in het algemeen, en dat is een vaardigheid waar hij of zij de rest van het leven op teert.

Wees ten slotte niet te streng voor jezelf als het thuis niet altijd volgens het boekje gaat. Ook in de meest liefdevolle gezinnen wordt weleens te lang gescrold en te vaak gemopperd over die telefoon. Dat hoort erbij. Wat telt is dat je het gesprek openhoudt en zo nu en dan samen de balans opmaakt. Vraag je tiener gerust eens hoe hij of zij er zelf over denkt, want kinderen voelen vaak beter dan we denken aan wanneer het schermgebruik uit de hand loopt.

Bronnen

• Jean M. Twenge, iGen: Why Today's Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy (2017)
• Amy Orben en Andrew K. Przybylski, The association between adolescent well-being and digital technology use, Nature Human Behaviour (2019)
• Candice L. Odgers, Smartphones are bad for some teens, not all, Nature (2018)
• Lauren E. Sherman e.a., The Power of the Like in Adolescence, Psychological Science (2016)
• Mary A. Carskadon, Sleep in Adolescents: The Perfect Storm, Pediatric Clinics of North America (2011)
• Sarah-Jayne Blakemore, Inventing Ourselves: The Secret Life of the Teenage Brain (2018)