De mentale last eerlijk verdelen

Het is niet de afwas die je moe maakt. Het is het onthouden dat het afwasmiddel bijna op is. Het is niet het wegbrengen naar dat verjaardagsfeestje, maar het weken van tevoren weten dat er nog een cadeau moet komen, dat het ingepakt moet worden, dat je om drie uur weer moet halen en dat de gymspullen intussen ook in de was moeten. Die onzichtbare laag onder het huishouden heet de mentale last, en in veel gezinnen rust die vooral op de schouders van een iemand. Meestal zonder dat iemand het met opzet zo heeft laten lopen.

Wat mentale last eigenlijk is

Journalist Gemma Hartley zette dit onderwerp in 2017 in een klap op de kaart met haar artikel in Harper's Bazaar, met de rake titel Women Aren't Nags, We're Just Fed Up. Het werd wereldwijd gedeeld en groeide uit tot haar boek Fed Up. Hartley omschrijft emotionele arbeid als twee dingen tegelijk, namelijk het managen van je eigen gevoelens en het managen van het reilen en zeilen van het gezin. Het is al het denkwerk dat een huishouden draaiende houdt, zoals vooruitkijken, plannen, onthouden en afstemmen. Het is die zachte stem in je hoofd die eraan denkt dat de gymspullen mee moeten, dat de tandartscontrole volgende week is en dat oma's verjaardag eraan komt.

Juist omdat dat werk onzichtbaar is, wordt het zelden eerlijk verdeeld. Niemand ziet dat jij de hele dag door lijstjes bijhoudt die nergens op papier staan. En wat niemand ziet, blijft makkelijk liggen bij degene die het toch al draagt.

Iemand kan de helft van de klusjes doen en toch nul procent van het denkwerk dragen. Voor de een voelt dat als samenwerken, voor de ander als er in je eentje voor staan.

Waarom klusjes doen iets anders is dan de last dragen

Advocaat en onderzoeker Eve Rodsky maakt in Fair Play een onderscheid dat veel verheldert. Elke taak bestaat volgens haar uit drie delen, namelijk het bedenken, het plannen en het uitvoeren. Een klusje afvinken is alleen dat laatste stukje. De echte mentale last zit in de eerste twee, want daar leeft het onthouden, het vooruitkijken en de stille zorg. Daar broeit ook de meeste onuitgesproken wrevel.

Zo snap je in een keer waarom dat goedbedoelde zeg maar wat ik moet doen het probleem eigenlijk bevestigt. Wie dat zegt, neemt bereidwillig de uitvoering op zich, maar laat het bedenken en plannen liggen bij die ene persoon, die nu ook nog moet uitdelen, uitleggen en achteraf controleren of het gebeurd is. Het lijkt hulp, maar het legt er in feite een managementtaak bovenop.

Wat onderzoek zichtbaar maakt

Dat gevoel dat het denkwerk nooit stopt, is meer dan een indruk. Sociologe Allison Daminger van Harvard bracht wat zij cognitieve arbeid noemt nauwkeurig in kaart en ontleedde het in vier stappen, namelijk anticiperen op wat er nodig is, de mogelijkheden op een rij zetten, een keuze maken en daarna in de gaten houden of het goed blijft gaan. Uit haar onderzoek bleek dat het uitvoeren en beslissen nog het meest gedeeld worden, maar dat vooral het anticiperen en het monitoren onevenredig vaak bij vrouwen terechtkomen. En dat zijn nu net de twee stappen die nooit uit staan. Je kunt de vaat aan een ander geven, maar het antennewerk, dat voortdurend aftast wat er straks nodig is, draag je onzichtbaar de hele dag met je mee. Dat verklaart waarom je bekaf kunt zijn zonder precies te kunnen aanwijzen waarvan.

Maak het zichtbaar

Je kunt niets verdelen wat je niet ziet. Ga daarom samen zitten en schrijf op wat er in een gewone week allemaal geregeld wordt. Rodsky werkt in Fair Play zelfs met een set van ongeveer honderd kaarten voor alle taken in en om het huis, juist om het ongrijpbare tastbaar te maken.

• Wie houdt de voorraden in de gaten en zet ze op de lijst?
• Wie onthoudt de verjaardagen, de cadeaus en de kaartjes?
• Wie regelt oppas, afspraken en al die formulieren van school?
• Wie merkt op dat de kleren en de schoenen weer te klein worden?
• Wie plant de vakanties, de uitjes en de logeerpartijtjes?

Als je dit hardop maakt, schrikken veel stellen van hoe scheef het ligt. Dat schrikken is niet erg, het is juist de eerste eerlijke stap naar iets anders.

Geef hele gebieden uit handen, niet losse taakjes

De sleutel zit in eigenaarschap. In plaats van losse klusjes uit te delen, geef je hele gebieden echt uit handen. Wie een gebied overneemt, neemt in de taal van Rodsky het bedenken, het plannen en het uitvoeren in een keer over. De een wordt eigenaar van alles rond eten, van bedenken en boodschappen tot koken. De ander wordt eigenaar van alles rond school, van de agenda en de spullen tot het contact met de leerkracht. Eigenaar zijn betekent dat je er zelf aan denkt, het zelf onthoudt en het zelf oplost, zonder dat de ander eraan hoeft te herinneren.

Voor jou vraagt dat iets ongemakkelijks, want je moet iets loslaten wat je jarenlang hebt bewaakt. In het begin gaat het misschien net even anders dan jij het zou doen, en de verleiding om het toch weer over te nemen is groot. Maar precies daar zit de winst. Zolang jij het blijft controleren, blijft het denkwerk van jou. Loslaten is hier geen slordigheid, maar de enige manier waarop de last echt van schouder wisselt.

Praten zonder verwijt

Dit onderwerp ligt gevoelig en kan zomaar klinken als een aanklacht. Probeer daarom te praten over wat je voelt, niet over wat de ander verkeerd doet. Zeg niet dat hij nooit iets doet, maar dat je je verantwoordelijk voelt voor alles en dat dat zwaar is. Het verschil is groot. Het eerste zet hem in de verdediging, het tweede nodigt hem uit om naast je te komen staan. En geef het tijd, want zowel Hartley als Rodsky benadrukken dat een patroon dat in jaren is gegroeid niet in een enkel gesprek omdraait. Elke keer dat een heel gebied echt van eigenaar wisselt, telt.

Samen dragen voelt als lucht

Een eerlijk verdeelde mentale last voelt uiteindelijk niet als een boekhouding waarin je bijhoudt wie wat deed. Het voelt als lucht. Je hoeft niet meer in je eentje alles te onthouden, want er is iemand die net zo goed weet dat de melk bijna op is en dat het rapportgesprek eraan komt. Dat gevoel, dat je het niet alleen draagt maar echt samen, is misschien wel het mooiste wat je elkaar in de drukte van een gezin kunt geven.

Bronnen

• Eve Rodsky, Fair Play: A Game-Changing Solution for When You Have Too Much to Do (2019)
• Gemma Hartley, Fed Up: Emotional Labor, Women, and the Way Forward (2018)
• Gemma Hartley, Women Aren't Nags, We're Just Fed Up, Harper's Bazaar (2017)
• Allison Daminger, The Cognitive Dimension of Household Labor, American Sociological Review (2019)