Als je puber je niet meer nodig lijkt te hebben

Er komt een moment dat de deur van de kinderkamer vaker dicht is dan open. Dat een knuffel wordt afgehouden en jouw gezelschap wordt ingeruild voor vrienden, een telefoon en een eigen wereld waar jij geen sleutel van hebt. Het voelt als een klein verlies, elke dag opnieuw. En hoewel je weet dat het erbij hoort, doet het toch pijn.

Losmaken hoort bij een veilige band

Hoe tegenstrijdig het ook klinkt, het is vaak juist een goed teken dat je puber afstand neemt. Vanuit de hechtingstheorie, ontwikkeld door onderzoekers als John Bowlby en Mary Ainsworth, weten we dat een kind pas durft te ontdekken vanuit een veilige basis. Je bent als het ware de thuishaven van waaruit je kind steeds verdere tochten onderneemt, en hoe steviger die haven voelt, hoe verder het aandurft te varen. Het losmaken is dus geen afwijzing, maar een teken dat de basis stevig genoeg voelt om op uit te gaan.

Een brein dat op zoek is naar zichzelf

Achter dat losmaken zit ook een brein met een grote taak. In de adolescentie moet je kind uitvinden wie het zelf is, los van papa en mama. Neurowetenschapper Sarah-Jayne Blakemore laat zien dat juist in deze jaren de hersengebieden die met zelfbeeld en met het inschatten van anderen te maken hebben, sterk in ontwikkeling zijn. Het oordeel van leeftijdsgenoten weegt zwaarder dan ooit, en dat van ouders even wat minder, niet uit onverschilligheid maar omdat het brein zich richt op de wereld waarin je kind straks op eigen benen moet staan. Dat je tiener liever met vrienden op de bank hangt dan met jou, is in dat licht geen afwijzing van jou, maar oefening voor het leven dat komt.

De psycholoog Erik Erikson gaf die zoektocht ooit een naam. Hij zag de adolescentie als de fase waarin een mens worstelt met de vraag wie hij is, een spanning tussen een eigen identiteit vinden en verdwalen in wat anderen van je verwachten. Om die eigen identiteit te vormen, moet je kind zich even afzetten tegen alles wat vanzelfsprekend was, en dat ben jij nu eenmaal ook. Het afduwen is dan geen verwerping van jou als mens, maar een noodzakelijke stap om te ontdekken wat echt van hemzelf is en wat hij van huis uit heeft meegekregen.

En hoe hard dat afduwen soms ook oogt, het onderzoek stelt gerust. Ook al zoeken tieners voor het dagelijkse gedoe steeds meer steun bij vrienden, voor de grote en ingrijpende beslissingen wenden verreweg de meesten zich nog altijd tot hun ouders. Je bent dus niet vervangen, je bent verplaatst, van de dagelijkse hoofdrol naar de achtergrond, waar je er nog steeds toe doet op de momenten die er het meest toe doen.

De zwemmer en de rand van het bad

Psycholoog Lisa Damour vangt die beweging mooi in een beeld. Ze vergelijkt je tiener met een zwemmer en jou met de rand van het zwembad. Je kind zwemt het diepe in om te spelen en te oefenen, maar komt tussendoor terug naar de kant om even op adem te komen. En juist omdat vasthouden aan de rand als kinderachtig voelt, duwt je puber zich daarna soms verrassend hard weer af. Dat heen en weer, dat dichtbij komen en weer wegduwen, is geen grillig gedrag maar de motor van zelfstandig worden.

Ze hebben je niet minder nodig. Ze hebben je op een andere manier nodig, niet meer als kapitein maar als veilige haven waar ze altijd kunnen aanmeren.

De pijn mag er zijn

Het is verleidelijk om jezelf toe te spreken dat je niet zo sentimenteel moet doen. Maar het gemis is echt, en je mag het voelen. Jarenlang was je het middelpunt van het leven van je kind, en nu verschuif je langzaam naar de rand. Dat is een rouwproces in het klein, en het verdient net zoveel zachtheid als elk ander verlies.

• Erken je gevoel in plaats van het weg te duwen
• Praat erover met andere ouders die hetzelfde doormaken
• Herinner jezelf eraan dat de afstand van nu niet voor altijd is
• Zoek langzaam een nieuwe invulling voor de tijd die vrijkomt

Je bent niet zielig als je dit lastig vindt. Je bent een ouder die van zijn kind houdt.

Blijf beschikbaar zonder te claimen

De kunst is om aanwezig te blijven zonder je op te dringen. Ontwikkelingspsycholoog Gordon Neufeld benadrukt in zijn boek Hold On to Your Kids hoe belangrijk het is dat ouders ook in de pubertijd het belangrijkste ankerpunt van hun kind blijven. Niet door vast te klampen, maar door bereikbaar te blijven. Wanneer die band verzwakt, verleggen kinderen hun kompas volledig naar leeftijdsgenoten, en dat is precies wat je nu wilt voorkomen.

Blijf dus de gewone dingen doen. Kook, vraag hoe de dag was, wees er gewoon. Verwacht niet dat elke uitnodiging wordt aangenomen, maar blijf ze wel doen. Op een dag, vaak op een onverwacht moment, komt je kind uit zichzelf naar je toe, precies zoals de zwemmer terugkeert naar de kant. En dan is het goud waard dat je er nog steeds bent, alsof je nooit was weggeweest.

Investeer ook in jezelf

Deze fase is ook een uitnodiging om naar je eigen leven te kijken. Wat heb je de afgelopen jaren opzijgeschoven? Welke hobby, vriendschap of droom is blijven liggen omdat het gezin voorging? Door zelf weer te gaan leven, laat je bovendien iets moois zien aan je puber, namelijk dat een mens meer is dan alleen zijn rol als ouder. Je geeft je kind daarmee stilzwijgend toestemming om zelf ook vol in het leven te staan, zonder schuldgevoel. En je maakt jezelf minder afhankelijk van de schaarse momenten waarop je tiener wel toenadering zoekt, wat die momenten meteen lichter maakt voor jullie allebei.

Blijven is de stille kracht

Misschien voelt het nu alsof je overbodig wordt, maar niets is minder waar. Jij bent en blijft het fundament waarop je kind bouwt, ook als het dat fundament even niet ziet. De band die jullie hebben verdwijnt niet, hij verandert alleen van vorm. Over een paar jaar, als de storm van de pubertijd is gaan liggen, staat er een jongvolwassene voor je die je opnieuw opzoekt, ditmaal als gelijke, en dan blijkt dat je al die jaren precies zo belangrijk bent gebleven als je diep vanbinnen hoopte.

Tot die tijd hoef je niets bijzonders te presteren. Je hoeft alleen te blijven. Blijven koken, blijven groeten, blijven vragen, ook als de antwoorden kort en de blikken afwezig zijn. Dat trouwe, geduldige aanwezig zijn is geen kleine daad, maar de stille kracht waarop je kind terugvalt zodra het even niet meer weet hoe het verder moet. Houd vol, lieve ouder. Je doet het goed.

Bronnen

• John Bowlby, A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development (1988)
• Lisa Damour, Untangled: Guiding Teenage Girls Through the Seven Transitions into Adulthood (2016)
• Sarah-Jayne Blakemore, Inventing Ourselves: The Secret Life of the Teenage Brain (2018)
• Gordon Neufeld en Gabor Mate, Hold On to Your Kids: Why Parents Need to Matter More Than Peers (2004)