Je eigen geluk is geen egoïsme

Veel vrouwen kennen het gevoel maar al te goed. Je zorgt voor iedereen, je regelt, je vangt op, en jij komt telkens onderaan het lijstje terecht. En zodra je wél iets voor jezelf doet, prikt er een klein stemmetje dat fluistert dat je egoïstisch bent. Maar klopt dat eigenlijk wel? In dit artikel wil ik dat hardnekkige stemmetje eens rustig tegenspreken. Want je eigen geluk serieus nemen is allesbehalve zelfzuchtig, en het is bovendien geen luxe die je pas verdient als al het andere af is.

Waar dat schuldgevoel vandaan komt

Van jongs af aan krijgen veel mensen, en vrouwen vaak nog wat nadrukkelijker, de boodschap mee dat zorgzaamheid iets moois is. En dat is het ook. Maar ergens onderweg is die boodschap gaan doorslaan, tot zorgen voor jezelf bijna verdacht werd, alsof je daarmee de ander tekortdoet. Onderzoek naar wat psychologen de zorgethiek noemen, laat zien hoe sterk meisjes worden aangemoedigd om de behoeften van anderen boven die van henzelf te plaatsen. Dat is niet jouw persoonlijke tekortkoming, maar een patroon dat je met miljoenen deelt.

Zo bekeken is dat schuldgevoel aangeleerd en geen natuurwet. Het zit diep, dat is waar, maar diep zitten en waar zijn is niet hetzelfde. Je mag het herkennen zonder het te geloven, en je mag het voelen opkomen zonder er meteen naar te handelen.

Jezelf wegcijferen is geen liefde, het is een langzame uitputting.

Zelfcompassie is geen zwakte

De psycholoog Kristin Neff onderzoekt al jaren wat zij zelfcompassie noemt, namelijk jezelf behandelen met dezelfde vriendelijkheid die je een goede vriend zou gunnen. Volgens haar bestaat zelfcompassie uit drie delen die samenwerken:

• Vriendelijkheid voor jezelf, in plaats van harde zelfkritiek.
• Gedeelde menselijkheid, het besef dat worstelen bij het leven hoort en je er niet alleen in staat.
• Mindfulness, je pijn onder ogen zien zonder erin te verdrinken.

Neffs onderzoek, en dat van tientallen collega's na haar, laat een consistent beeld zien. Mensen die zichzelf mild behandelen, ervaren minder angst en somberheid en zijn vaak juist veerkrachtiger. Belangrijk is dat zij zelfcompassie nadrukkelijk onderscheidt van zelfmedelijden. Het gaat niet om jezelf zielig vinden en in je leed wegzakken, maar om jezelf niet in de steek laten op het moment dat het zwaar is. Zelfcompassie maakt je dus niet slap of lui, zoals het stemmetje beweert, maar geeft je een stabielere basis om vanuit te leven en te geven.

Er zit zelfs een lichamelijke kant aan. De Britse psycholoog Paul Gilbert beschrijft hoe we een ingebouwd geruststellingssysteem hebben, dat samenhangt met warmte, veiligheid en verbondenheid. Waar zelfkritiek je stresssysteem aanjaagt, alsof je door een innerlijke criticus wordt bedreigd, activeert een vriendelijke innerlijke stem juist dat kalmerende systeem. Onderzoek laat zien dat mensen die leren zichzelf compassievol toe te spreken, meetbaar rustiger worden, met een lagere hartslag en meer innerlijke ruimte. Mild zijn voor jezelf is dus niet alleen een aardig idee, het is een knop waarmee je je eigen zenuwstelsel kunt kalmeren.

Het beeld van het zuurstofmasker

Je kent de instructie in het vliegtuig vast. Zet bij nood eerst je eigen zuurstofmasker op, voordat je een ander helpt. Dat klinkt bijna hardvochtig, en toch is het de zuiverste vorm van zorg die er bestaat. Want zonder zuurstof kun je niemand redden.

Zo werkt het ook in het dagelijks leven. Zonder rust, plezier en aandacht voor jezelf kun je niet blijven geven aan de mensen van wie je houdt. Wie zichzelf structureel overslaat, raakt op den duur leeg, en vanuit leegte geven is zwaar, want dan put je uit iets wat er eigenlijk niet meer is. Onderzoek onder mensen in zorgende beroepen en onder mantelzorgers wijst telkens dezelfde kant op. Juist degenen die ook zichzelf blijven verzorgen, houden het langer vol en raken minder snel opgebrand. Goed voor jezelf zorgen is dus niet wat er overblijft ná de zorg voor anderen, maar de brandstof die dat geven mogelijk maakt.

Wat eigen geluk concreet kan zijn

Eigen geluk klinkt groot, maar het zit vaak in het gewone. Je hoeft er geen weekend weg voor te boeken of je hele leven om te gooien. Denk eerder aan kleine keuzes die jou goeddoen:

• Een halfuur voor jezelf met een boek, zonder je te verontschuldigen.
• Een hobby oppakken die je stiekem al jaren mist.
• Nee zeggen tegen iets wat te veel van je vraagt.
• Een wandeling maken puur omdat het lekker voelt.

Geluksonderzoeker Sonja Lyubomirsky wijst erop dat een flink deel van ons geluk niet vastligt in onze omstandigheden, maar in wat we bewust doen. Juist dat soort kleine, zelfgekozen activiteiten blijkt het welzijn duurzaam te voeden, veel meer dan een grote verandering waaraan je snel went. Let vooral op dat zinnetje zonder je te verontschuldigen. Je geluk hoeft niet verdiend of goedgepraat te worden. Het mag er gewoon zijn, net zo goed als dat van ieder ander in huis.

Waarom het ook je relatie goeddoet

Hier zit misschien wel de mooiste verrassing. Als jij goed in je vel zit, merkt je partner dat meteen. Je bent geduldiger, opener en minder snel geprikkeld, en je hebt weer iets te geven omdat je zelf gevuld bent. Een relatie waarin iemand zichzelf voortdurend wegcijfert, raakt sluipend uit balans, want onder de oppervlakte gaat zich dan een stille onderstroom van gemis of frustratie ophopen, ook al benoem je die niet.

Wanneer je je eigen geluk serieus neemt, verandert er iets in die dynamiek:

• Je verwacht minder dat de ander jouw leegte opvult.
• Je komt naar de relatie vanuit overvloed in plaats van tekort.
• Je geeft ook je partner de ruimte om voor zichzelf te zorgen.

Zo werkt jouw geluk aanstekelijk. Het is geen wedstrijd wie het meeste opoffert, maar een samenspel waarin jullie allebei mogen bloeien. En merk je dat het geven structureel maar één kant op gaat, dan is dat geen reden voor schuld, maar waardevolle informatie over de balans die aandacht vraagt.

Kies vandaag één klein ding

Je hoeft niet te wachten tot alles af is, want dat moment komt nooit. Er zal altijd wel iets zijn wat nog gedaan moet worden, en als je daarop wacht, blijf je onderaan je eigen lijstje staan. Kies daarom vandaag een klein ding dat puur voor jou is, hoe onbeduidend het ook lijkt. En als dat stemmetje weer fluistert dat het egoïstisch is, behandel jezelf dan zoals je een goede vriendin zou behandelen, met een glimlach, en gun jezelf dat moment toch. Want een gelukkige jij is niet het tegenovergestelde van zorgzaam zijn. Het is er juist de warme basis van.

Bronnen

• Kristin Neff, Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself (2011).
• Kristin Neff en Christopher Germer, The Mindful Self-Compassion Workbook (2018).
• Paul Gilbert, The Compassionate Mind (2009).
• Sonja Lyubomirsky, The How of Happiness (2007).