Als de seks stil is komen te liggen

Er is bijna nooit een avond waarop je besluit dat het klaar is. Geen ruzie, geen breekpunt, geen deur die dichtslaat. Het gebeurt sluipend. Eerst een week waarin het er niet van kwam, toen een maand, en op een dag besef je dat je niet meer precies weet wanneer jullie voor het laatst echt dicht bij elkaar lagen. Juist doordat er niets ergs is gebeurd, is het zo moeilijk om beet te pakken. Je voelt de afstand wel, maar je kunt met geen mogelijkheid aanwijzen waar hij begon.

En misschien wel het pijnlijkste is dat niemand er iets over zegt. Je ligt naast elkaar, allebei wakker, allebei met ongeveer dezelfde vraag in je hoofd, en geen van beiden durft te beginnen. De Britse relatietherapeut Laura How, die zich toelegt op relaties waarin de seks is stilgevallen en op verschil in verlangen, noemt dit de pijnlijke stilte die ontstaat wanneer twee mensen uit elkaar zijn gegroeid in wat ze nodig hebben, zonder het ooit te benoemen. Het is zelden onwil. Meestal is het angst, om de ander te kwetsen of om zelf gekwetst te worden.

Verlangen werkt anders dan de films ons leerden

We groeien op met het idee dat verlangen spontaan hoort te komen, als een vonk die zomaar overslaat en de rest vanzelf in gang zet. In een pril begin klopt dat beeld vaak nog. Maar de Canadese arts en onderzoeker Rosemary Basson liet al rond de eeuwwisseling zien dat verlangen in een langere relatie meestal anders verloopt. In haar circulaire model van de seksuele respons komt de zin bij veel mensen, en bij vrouwen vaker dan bij mannen, niet vooraf opzetten maar juist pas nadat er eerst nabijheid, ontspanning en een prettige prikkel zijn geweest. Verlangen gaat dan niet vooraf aan intimiteit, het volgt eruit.

Dat verschil klinkt klein, maar het verandert alles. Wie wacht tot de zin uit zichzelf terugkomt zoals vroeger, wacht mogelijk op iets wat in deze fase niet meer op die manier werkt. Het betekent niet dat er iets kapot is aan jou of aan jullie samen. Het betekent dat de volgorde is verschoven, en dat je die nieuwe volgorde kunt gebruiken in plaats van ertegen te vechten.

De rem staat aan zonder dat je het doorhebt

Seksuologe Emily Nagoski beschrijft in Come As You Are hoe ons seksuele systeem twee kanten heeft. Er is een soort gaspedaal dat reageert op alles wat aantrekkelijk of prettig is, en een rem die reageert op alles wat als bedreiging of belasting voelt. Bij veel vrouwen is die rem gevoeliger dan het gaspedaal. Dat is geen mankement, maar een normale variatie. Het verklaart wel waarom vermoeidheid, een rommelig huis, onbesproken irritatie of de angst voor afwijzing de zin zo doeltreffend kunnen dempen.

Zolang de rem stevig ingetrapt staat, helpt het weinig om harder op het gas te duwen. Meer druk, meer pogingen of meer verwijten maken de spanning alleen groter. Wat wel helpt, is de dingen wegnemen die op de rem drukken, en dat begint vaak buiten de slaapkamer, ergens eerder op de dag.

Het probleem is bijna nooit dat het verlangen is verdwenen. Het probleem is dat niemand de stilte eromheen nog durft te doorbreken.

Hoe de stilte zichzelf in stand houdt

Het venijn van zwijgen is dat het zichzelf voedt. Hoe langer je wacht, hoe zwaarder het onderwerp wordt, en hoe minder je het aandurft. In die leegte gaat ieder zijn eigen verhaal invullen, en die verhalen zijn zelden mild.

• Zij denkt dat hij haar niet meer aantrekkelijk vindt.
• Hij denkt dat zij hem niet meer wil.
• Allebei zijn ze ervan overtuigd dat ze het alleen maar erger maken door erover te beginnen.

Zo blijft iedereen aan zijn eigen kant van het bed liggen met een aanname die nooit wordt getoetst. En aannames die je niet toetst, worden vanzelf waarheden. Precies daarom is degene die de lus kan doorbreken, degene die als eerste iets zegt. Niet met een klacht, maar met een uitgestoken hand.

Wat jij als eerste kunt doen

De eerste stap is de moeilijkste en tegelijk de meest waardevolle, en je hebt hem zelf in handen. Het hoeft geen groot, zwaar gesprek te worden waarin alles op tafel moet. Vaak werkt klein beginnen beter, op een rustig moment waarop er verder niets van hoeft te komen.

• Spreek vanuit jezelf en over jezelf, dus zeg wat je mist in plaats van wat de ander verkeerd doet.
• Kies een neutraal moment, niet vlak voor het slapengaan en niet midden in een meningsverschil.
• Maak duidelijk dat het je om nabijheid gaat en niet om een prestatie die geleverd moet worden.
• Laat ruimte voor stilte en voor de reactie van de ander, ook als die eerst wat ongemakkelijk is.

Je zou kunnen beginnen met iets eenvoudigs en eerlijks. Ik merk dat we elkaar de laatste tijd minder opzoeken, en ik mis je. Dat is geen aanklacht maar een opening. Wat jij als eerste hardop durft te zeggen, geeft de ander toestemming om zijn eigen stilte ook te doorbreken. Heel vaak blijkt hij of zij net zo opgelucht, omdat aan de andere kant van het bed precies dezelfde stilte lag.

Richting zoeken, geen doel opleggen

Wees daarbij eerlijk naar jezelf over wat je hoopt. Het doel van dit gesprek is niet dat er vanavond weer seks is. Seks blijft altijd iets van wederzijds verlangen en van je eigen tempo, nooit iets wat een van beiden moet leveren om de ander tevreden te houden. Het doel is dat de deur weer opengaat, dat jullie weer contact hebben over iets wat lang onbespreekbaar leek.

Soms groeit daar op termijn weer meer intimiteit uit. Soms ontdekken jullie samen dat je op een andere manier dicht bij elkaar wilt zijn dan vroeger. Beide zijn goed. Wat telt is dat je niet langer in je eentje in het donker ligt te piekeren over een vraag die je allebei bezighoudt.

De eerste zin is de moeilijkste

De stilte breken vraagt moed, meer dan de rustige buitenkant doet vermoeden. Maar bedenk dat aan de andere kant van dat ene ongemakkelijke gesprek de mogelijkheid ligt om elkaar opnieuw te vinden. Niet zoals je was toen alles nog vanzelf ging, maar zoals jullie nu zijn, met alles wat er sindsdien bij is gekomen. Dat is vaak dichterbij dan het in die stille nachten voelt, en het begint met één zin die jij durft uit te spreken.

Bronnen

• Laura How, relatietherapeut gespecialiseerd in seksloze relaties en verschil in verlangen, laurahow.com.
• Rosemary Basson, The Female Sexual Response: A Different Model, Journal of Sex and Marital Therapy, 2000.
• Emily Nagoski, Come As You Are: The Surprising New Science That Will Transform Your Sex Life, 2015.