Wat langdurige stress met een man doet

Misschien herken je het bij de man naast je, of bij iemand anders in je omgeving. De man die vroeger de grapjas was, die makkelijk lachte en energie de kamer in bracht, is stiller geworden. Korter aangebonden, of juist afwezig, alsof er een grijze waas over hem is neergedaald. Je vraagt je af waar die vrolijke man gebleven is, en soms of het misschien aan jou ligt. Vaak is het antwoord geen van beide. Hij is niet van karakter veranderd en het ligt niet aan jou; hij staat al een hele tijd onder te veel druk. Langdurige stress holt een mens langzaam van binnenuit uit, zo geleidelijk dat je het van dag tot dag amper ziet gebeuren.

Wat chronische stress met lichaam en brein doet

Stress op zich is niet het probleem, het is zelfs nuttig. Een stresssysteem dat kort aangaat en daarna weer uit, scherpt je zintuigen, helpt je presteren en heeft onze voorouders talloze keren uit gevaar gehaald. Het probleem ontstaat pas als de schakelaar nooit meer helemaal omgaat. De Amerikaanse neurowetenschapper Bruce McEwen gaf dat een naam, allostatische belasting, oftewel de sluipende schade die ontstaat als stresshormonen zoals cortisol maandenlang verhoogd blijven en het lichaam nooit meer echt tot herstel komt.

Die aanhoudende cortisol heeft overal effect, op het hart en de bloedvaten, op de weerstand, op de slaap en de stofwisseling. Maar misschien wel het belangrijkste is wat er in het brein zelf gebeurt. De prefrontale cortex, het gebied vlak achter het voorhoofd dat we gebruiken voor overzicht, geduld en het temmen van onze emoties, gaat onder langdurige stress slechter functioneren. Tegelijk wordt de amygdala, het alarmsysteem diep in het brein, juist gevoeliger en sneller. Zo ontstaat een wrange combinatie. Het rempedaal wordt zwakker terwijl het gaspedaal gevoeliger wordt. Juist het deel van zijn hoofd dat hij nodig heeft om kalm met stress om te gaan, raakt door die stress uitgeput. Hij wordt prikkelbaarder, vergeetachtiger, korter van lontje, niet omdat hij niet wil, maar omdat zijn systeem oververhit is en de koeling het laat afweten.

Wat eruitziet als een karakterverandering, is vaak een uitgeput zenuwstelsel dat al te lang op de reservetank rijdt.

Als stress verandert in stille somberheid

Houdt die druk lang genoeg aan, dan kan stress overgaan in iets zwaarders. En bij mannen ziet dat er vaak anders uit dan we verwachten. Psychotherapeut Terrence Real beschrijft in zijn boek I Don't Want to Talk About It wat hij verborgen depressie noemt. Bij veel mannen zie je de somberheid zelf niet, maar de verdedigingen ertegen. Geen tranen en geen gepraat over verdriet, maar prikkelbaarheid, cynisme, terugtrekken, harder werken, meer drinken, of een doffe, humeurige leegte.

Real legt uit dat jongens vaak al vroeg leren dat kwetsbaarheid onmannelijk zou zijn. Daardoor benoemen mannen hun pijn zelden; ze duwen hem weg of leiden zichzelf ervan af. Het gevolg is een pijnlijke cirkel. Precies de prikkelbaarheid en het terugtrekken duwen de mensen weg die hem het meest zouden kunnen steunen, waardoor hij nog eenzamer wordt en de somberheid nog dieper wegzakt.

Een van de duidelijkste signalen is dat de vreugde langzaam uit alles wegloopt. De dingen waar hij vroeger van genoot, zijn clubje, sleutelen in de schuur, samen een serie kijken, doen hem niet zoveel meer. Dat verlies van plezier, in vaktaal anhedonie, is geen onwil en geen chagrijn, maar een van de kernsymptomen van depressie en uitputting. Wat op luiheid of desinteresse lijkt, is vaak een lichaam dat simpelweg geen energie meer overheeft om ergens van te genieten.

Waarom aandacht en steun juist nu tellen

Hier raak je iets belangrijks. Mensen zijn niet gebouwd om chronische stress in hun eentje te dragen. Onderzoek naar wat sociale buffering heet, laat zien dat warme, verbonden relaties de stressrespons dempen; mensen die zich gesteund voelen hebben gemiddeld gunstigere cortisolpatronen dan mensen die zich er alleen voor voelen staan. Nabijheid werkt letterlijk als een demper op het alarmsysteem.

En andersom geldt net zo hard. Je kunt getrouwd zijn en je toch diep eenzaam voelen. Onderzoek naar wat married but lonely wordt genoemd, laat zien dat een relatie waarin iemand zich niet gezien of gesteund voelt, samengaat met ongezondere stresspatronen. Een partner die weinig aandacht of waardering geeft, neemt de druk niet weg, maar legt er ongemerkt iets bovenop.

Belangrijk is dat dit geen schuldvraag is, en zeker geen opdracht aan jou om hem in je eentje te redden. Zijn partner kan zelf ook leeg zijn, overbelast, of niet doorhebben hoe slecht het gaat, juist omdat hij het zo goed verbergt. En zijn herstel is ook zijn eigen verantwoordelijkheid; hij heeft zelf een rol in het weer opzoeken van verbinding en hulp. Maar het werkt wel twee kanten op. Een man die zich weer gezien en gewaardeerd voelt, wint er een stukje veerkracht mee terug. Eerlijkheidshalve, de metingen verschillen, en in sommige studies dempt bijvoorbeeld een omhelzing de stress bij vrouwen duidelijker dan bij mannen. Maar zich gesteund en gewaardeerd voelen doet er voor iedereen toe.

Wat helpt

Je hoeft geen therapeut te worden en zijn last niet op je schouders te nemen. Vaak zit de winst juist in het kleine en het drukloze.

• Kleine aandacht zonder agenda, zoals samen iets doen, oprechte interesse of een hand op zijn schouder, zonder dat er meteen een groot gesprek uit moet komen.
• Ruimte voor herstel, want slaap, rust, beweging en minder prikkels helpen een overbelast systeem afkoelen.
• Benoemen zonder oordeel. "Ik mis de vrolijke jij, en ik maak me zorgen om je" opent meer dan "wat is er toch met jou".
• Professionele hulp op tijd. Als de somberheid, prikkelbaarheid of het verlies van plezier al weken tot maanden aanhoudt, is dat een signaal om de huisarts of een psycholoog in te schakelen. Langdurige stress, burn-out en depressie zijn behandelbaar, en hoe eerder er hulp komt, hoe beter.

Hij is er nog, onder de laag uitputting

De vrolijke man die je kende, is niet verdwenen. Hij zit onder een dikke laag stress en uitputting, en die laag is meestal nog dikker dan hij zelf laat merken. Met rust, verbinding en waar nodig professionele hulp kan hij er stukje bij beetje weer onderuit komen. Dat begint zelden met een grote ingreep, en bijna altijd met één mens die hardop durft te zeggen dat het zwaar is, en dat hij het niet in zijn eentje hoeft te dragen. Jij hoeft hem niet te repareren. Je mag hem wel laten merken dat je hem ziet, en dat je naast hem blijft staan terwijl hij de weg terug zoekt.

Bronnen

• Bruce McEwen, over allostase en allostatische belasting van chronische stress.
• Terrence Real, I Don't Want to Talk About It: Overcoming the Secret Legacy of Male Depression.
• Onderzoek naar sociale buffering en naar married but lonely en cortisol (onder meer de KORA-Age-studie naar eenzaamheid binnen het huwelijk).