Waarom hij zich terugtrekt in zijn werk

Het is half acht 's avonds en hij zit nog achter zijn laptop. De telefoon ligt binnen handbereik, altijd, alsof er elk moment iets binnen kan komen dat belangrijker is dan de avond zelf. Aan tafel zat hij er wel, maar met zijn hoofd ergens anders, en op je vraag of alles goed was kwam een verstrooid ja. Je vraagt je stilletjes af waarom hij steeds voor werk kiest, en niet voor jullie.

Het is een pijnlijke vraag, en het antwoord is bijna nooit wat je vreest. Meestal gaat het niet om onverschilligheid, en zelfs niet om pure ambitie. Vaak is het juist het tegenovergestelde. Hij verdwijnt in zijn werk omdat hij thuis iets mist waarvoor hij de woorden niet vindt, en omdat werk hem iets teruggeeft wat hij ergens onderweg is kwijtgeraakt.

Werk als plek waar hij zich competent voelt

Werk heeft iets wat thuis soms lastiger te vinden is. Het is overzichtelijk. Er zijn taken, doelen en resultaten, en aan het eind van de dag is er iets af. Hij lost een probleem op en er volgt een tastbaar antwoord, een tevreden klant, een collega die knikt, een cijfer dat klopt. Hij weet daar precies wie hij is en waar hij goed in is.

Psychologen Edward Deci en Richard Ryan lieten met hun zelfdeterminatietheorie zien dat mensen drie dingen nodig hebben om zich van binnen goed te voelen, namelijk het gevoel iets te kunnen, het gevoel zelf te mogen kiezen, en het gevoel ergens bij te horen. Werk voedt vooral dat eerste, het gevoel competent te zijn, en het doet dat snel en zichtbaar. Thuis werkt dat anders. Gevoelens laten zich niet afvinken. Een stille blik of een gespannen sfeer los je niet op met een to-do-lijst, en de waardering komt er, als ze komt, veel trager en veel minder hardop. Als hij het idee heeft dat hij het thuis toch niet goed doet, wordt de plek waar hij zich wel bekwaam voelt vanzelf aantrekkelijker. Niet omdat hij van jullie wegloopt, maar omdat hij ergens heen loopt waar hij zich capabel voelt.

Werk beloont hem snel en hardop met succes. Thuis blijft het gemis vaak onbesproken, en dus onopgelost.

Werk kan een manier van ontsnappen zijn

Psychotherapeut Terrence Real beschrijft in zijn boek I Don't Want to Talk About It een patroon dat veel mannen herkennen. Onder de oppervlakte kan een stille, verborgen neerslachtigheid leven die mannen zelden benoemen en soms zelf niet eens opmerken. In plaats van erover te praten, ontsnappen ze eraan door zich ergens vol in te storten. Real ziet daarin een vorm van zelfmedicatie, en werk of workaholisme is daarvan een van de meest geprezen en dus meest onzichtbare varianten. Waar de een naar de fles grijpt of naar een scherm, grijpt hij naar zijn agenda.

Het venijn zit hem erin dat het even werkt. Zolang de resultaten binnenstromen, voelt hij zich even goed genoeg, even nuttig, even de moeite waard. Maar het werk dooft het onbehagen slechts tijdelijk en raakt nooit aan de bron ervan, en daarom moet hij er telkens opnieuw naar terugkeren, net iets langer, net iets vaker. Zo wordt zijn bureau een veilige haven. Hij loopt niet weg bij jullie, hij loopt naar de enige plek waar hij zich op dit moment niet tekort voelt schieten.

Waarom hij er niet over praat

Misschien is dit wel het moeilijkste om te begrijpen. Waarom zegt hij gewoon niet wat er is? Psycholoog Ronald Levant gaf een deel van het antwoord een naam, normatieve mannelijke alexithymie. Veel jongens leren van jongs af aan hun kwetsbare gevoelens weg te duwen, en groeien op tot mannen die die gevoelens wel hebben maar ze nauwelijks kunnen herkennen of onder woorden brengen. Het is geen onwil, maar een aangeleerd tekort aan taal. Hij voelt de leegte wel, maar er zit geen zin op.

Daar komen vaak nog andere redenen bij die weinig met jullie relatie te maken hebben:

• Hij heeft geleerd dat een man sterk is en zijn zaken zelf oplost, en kwetsbaarheid voelt daardoor als falen.
• Hij is bang voor conflict, of bang om te klagen, en houdt liever de lieve vrede.
• Hij weet soms zelf niet precies wat hij mist. Het is een vaag ongemak, geen heldere zin die hij kan uitspreken.

Onderzoeker Brené Brown legde in haar jarenlange werk over schaamte een laag daaronder bloot. Zij vond dat mannen zich vooral schamen als ze zich zwak of tekortschietend voelen, alsof ze door de mand vallen. Zich thuis uitspreken over onzekerheid raakt precies die angst, terwijl werk hem het tegenovergestelde biedt, namelijk een plek om zich groot en bekwaam te voelen. Zwijgen en harder werken is dan de weg die het veiligst aanvoelt.

Hoe dit voor jou voelt

Vanaf jouw kant ziet het er heel anders uit. Jij ziet een man die aanwezig is maar afwezig blijft, die de telefoon boven het gesprek verkiest, die 's avonds nog zit te typen terwijl jij alleen op de bank zit. Dat voelt als afwijzing, alsof je niet belangrijk genoeg bent om de laptop voor dicht te klappen.

En toch is het vaak geen afwijzing, maar onmacht. Relatieonderzoeker John Gottman spreekt over kleine uitnodigingen tot contact, wat hij bids for connection noemt, een blik, een opmerking of een aanraking waarmee je vraagt om even samen te zijn. In zijn onderzoek bleek dat stellen die het samen redden veel vaker positief op die kleine signalen reageren dan stellen die uit elkaar groeien. Wanneer de uitnodigingen telkens onbeantwoord blijven, groeit de afstand aan beide kanten. Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Hoe groter de afstand thuis voelt, hoe dieper hij in zijn werk verdwijnt, en hoe dieper hij verdwijnt, hoe groter de afstand wordt. Twee mensen die zich allebei alleen voelen, en die elkaar juist daarom telkens mislopen.

Wat kan helpen

De cirkel doorbreken begint zelden met een groot gesprek waarin in één keer alles op tafel moet. Het begint kleiner, en zachter.

• Stel nieuwsgierige vragen in plaats van verwijten. "Ik merk dat je veel bezig bent, hoe gaat het eigenlijk echt met je?" opent meer dan "Je bent er nooit."
• Zoek kleine momenten van verbinding, zoals samen koffie, een korte wandeling of even zonder telefoon naast elkaar zitten.
• Beantwoord zijn kleine uitnodigingen tot contact, en laat waardering merken voor wie hij is, niet alleen voor wat hij oplost.
• Kijk samen naar wat ieder van jullie mist. Grote kans dat jullie allebei naar hetzelfde verlangen, namelijk het gevoel er echt toe te doen voor de ander.

En houd daarbij één ding vast. Het is niet aan jou om hem te redden. Je kunt de deur openzetten, maar er doorheen lopen moet hij zelf. Het gaat er ook niet om dat hij minder gaat werken, alsof het werk zelf de vijand is. Het gaat erom dat thuis weer een plek wordt waar hij zich gezien en gewaardeerd voelt, waar ook zijn gemis besproken mag worden zonder dat er meteen iets opgelost hoeft te worden.

De brug die hij zelf niet kan bouwen

De man die 's avonds nog achter zijn laptop zit, is meestal niet degene die jullie vergeten is, maar degene die de weg naar huis even kwijt is. Zie je zijn terugtrekken als een stille roep in plaats van een afwijzing, dan verandert je hele benadering. Een zachte vraag, een hand op zijn schouder, een oprechte ik mis je zonder verwijt lijken weinig, en toch zijn het precies de stenen van de brug die hij zelf niet kan bouwen. Soms is het genoeg om hem te laten voelen dat ook thuis een plek is waar hij ertoe doet, niet om wat hij presteert, maar gewoon omdat hij er is.

Bronnen

• Terrence Real, I Don't Want to Talk About It: Overcoming the Secret Legacy of Male Depression (over verborgen depressie en werk als ontsnapping).
• Ronald F. Levant, over normatieve mannelijke alexithymie en het aangeleerde tekort aan emotionele taal bij mannen.
• Edward Deci en Richard Ryan, zelfdeterminatietheorie (over de behoefte aan competentie, autonomie en verbondenheid).
• Brené Brown, Daring Greatly (over schaamte en kwetsbaarheid).
• John Gottman, over bids for connection en het belang van reageren op kleine uitnodigingen tot contact.