Waarom hij zich soms terugtrekt in zijn grot

Je hebt een fijne avond gehad. Jullie lachten, hij zat ontspannen naast je, en dan valt hij ineens stil. Hij pakt zijn telefoon, loopt naar de schuur of zet zonder een woord een spelletje op. Jij blijft achter met een knagend gevoel en de vraag wat je verkeerd deed. Meestal is het antwoord dat je niets verkeerd deed. Wat er gebeurt heeft vaak weinig met jou te maken en veel met de manier waarop zijn lijf en hoofd op dat moment spanning kwijtraken.

Een herkenbaar beeld, geen natuurwet

Het idee van de mannengrot komt uit Men Are from Mars, Women Are from Venus van John Gray. Hij schreef dat mannen zich bij stress terugtrekken in hun spreekwoordelijke grot, terwijl vrouwen juist toenadering en gesprek zoeken. Het beeld is blijven hangen omdat het voor veel stellen herkenbaar is. Toch is het populaire psychologie, en critici wijzen er terecht op dat Gray het verschil tussen mannen en vrouwen groter en absoluter maakt dan het in werkelijkheid is. Niet elke man kruipt in een grot, en talloze vrouwen doen precies hetzelfde. Zie het dus als een handige metafoor, niet als een biologische wet.

Wat wél stevig onderbouwd is, is dat mensen sterk verschillen in hoe ze spanning verwerken. De een praat zich leeg, de ander wordt juist stil. Terugtrekken is een van die manieren, en dat het vaker mannen zijn die dat doen, heeft minder met hun aard te maken dan je zou denken en meer met hoe hun lichaam reageert en hoe ze geleerd hebben met stress om te gaan.

Wat er vanbinnen gebeurt

Relatieonderzoeker John Gottman bracht met precisiemetingen in kaart wat er tijdens spanning in het lichaam gebeurt. Als een gesprek of een dag te veel wordt, kan iemand overspoeld raken, iets wat hij flooding noemt. Het hart gaat sneller kloppen, soms tot ver boven de honderd slagen per minuut, er komen stresshormonen als adrenaline en cortisol vrij, en het deel van de hersenen dat rustig nadenkt en woorden vindt, gaat als het ware offline. Op zo'n moment klapt iemand dicht. Gottman noemt dat stonewalling. Het is geen onwil en geen straf, maar een noodrem die het lichaam zelf overneemt.

Twee dingen uit zijn onderzoek zijn hier belangrijk. Mannen raken gemiddeld sneller overspoeld dan vrouwen, en ze hebben er daarna langer voor nodig om weer tot rust te komen. Terwijl jouw systeem misschien alweer kalmeert, staat het zijne nog roodgloeiend. Dat verklaart waarom hij zich terugtrekt op het moment dat jij juist door wilt praten. Hij loopt niet weg voor jou, hij probeert te voorkomen dat zijn systeem overloopt.

Zijn stilte is meestal geen muur tussen jullie, maar een noodrem die zijn lijf overneemt om niet over te lopen.

Zich terugtrekken is dan geen afwijzing, maar zelfregulatie. In die stille ruimte hoeft hij niets te presteren, niets op te lossen en niemand gerust te stellen. Precies dat heeft zijn lichaam nodig om de storm te laten gaan liggen.

Waarom hij en niet jij

Dat mannen vaker de grot in gaan, komt niet alleen door hun lijf. Psycholoog Ronald Levant beschreef hoe veel jongens van jongs af aan leren om kwetsbaarheid weg te stoppen en hun gevoelens niet te tonen. Als je nooit hebt geleerd om onrust in woorden te vatten, is stil worden en je terugtrekken de meest voor de hand liggende uitweg. Zijn zwijgen is dan geen gebrek aan gevoel, maar een gebrek aan geoefende taal ervoor. Vanbinnen kan er van alles woeden, terwijl er aan de buitenkant alleen een dichte deur te zien is.

Waarom juist na een fijn moment

Het verwarrende is dat het vaak komt op momenten die voor jou onlogisch voelen, juist als het net gezellig was. Dat komt doordat de aanleiding zelden in het hier en nu ligt. Meestal heeft zich iets opgestapeld:

• drukte of gedoe op werk die hij niet heeft uitgesproken
• te veel prikkels na een sociale of volle dag
• een zorg waar hij zelf nog geen woorden voor heeft
• simpelweg oververmoeidheid die hij lang heeft weggeduwd

Pas als het weer veilig en rustig is, durft zijn systeem los te laten, en juist dan valt het kwartje dat hij op is. Dat hij zich dan terugtrekt in plaats van kortaf tegen je te doen, is eigenlijk een vorm van zorg. Hij kiest de stilte om zijn vermoeidheid niet op jou af te reageren.

De valkuil van de achtervolging

Hier komt onderzoek van Andrew Christensen en zijn collega's van pas. Zij beschreven het demand-withdraw patroon, een dans die veel stellen kennen. De een zoekt contact, uitleg of een oplossing, de ander trekt zich terug, waarna de eerste harder gaat aandringen en de ander zich nog verder terugtrekt. Gemiddeld is het vaker de vrouw die aandringt en de man die zich terugtrekt, en dit patroon hangt samen met minder tevredenheid in de relatie.

Het venijn zit in de terugkoppeling. Hoe meer jij aandringt, hoe hoger zijn spanning oploopt, en hoe dieper hij de grot in verdwijnt. Jouw begrijpelijke behoefte aan contact voedt zo precies datgene wat je wilt oplossen. Het goede nieuws is dat het een dans is en geen karaktereigenschap. Dat betekent dat één iemand een andere pas kan zetten en daarmee de hele beweging kan veranderen.

Wat jij kunt doen zonder jezelf weg te cijferen

Je hoeft niet te doen alsof zijn stilte je niets doet, en je hoeft je eigen behoeften niet in te slikken. Tegelijk kun je hem de ruimte geven op een manier die de spanning laat zakken in plaats van stijgen.

• Geef hem tijd zonder er meteen betekenis aan te hangen. Gottman houdt ongeveer twintig tot dertig minuten aan als de tijd die een lichaam nodig heeft om echt te herstellen.
• Zeg één keer, kort en warm, dat je er bent wanneer hij zover is, en laat het daarbij.
• Vul de tijd met iets voor jezelf in plaats van te zitten wachten en malen. Jouw rust werkt bovendien aanstekelijk, net zoals zijn spanning dat zou doen.
• Kom er later, op een rustig moment, samen op terug.

Merk daarbij ook je eigen neiging op. Als jij degene bent die bij spanning juist toenadering zoekt, is de drang om achter hem aan te gaan groot. Die drang herkennen en niet meteen volgen, is misschien wel de moeilijkste en tegelijk de meest waardevolle stap.

Wanneer opladen iets anders wordt

Even bijkomen is gezond en hoort erbij. Maar als hij zich structureel afsluit, dagenlang niet echt bereikbaar is en jullie nauwelijks nog contact hebben, gaat het niet meer om ontladen. Hechtingsdeskundige Sue Johnson laat zien dat we allemaal een veilige emotionele band nodig hebben, en dat langdurige, terugkerende afstand die band langzaam uitholt. Het verschil zit in de terugkeer. Een man die zich even terugtrekt en daarna weer opengaat, reguleert zichzelf. Een man die de deur blijvend dichthoudt, ontwijkt. Voel je dat het het tweede wordt, benoem het dan, niet in het heetst van het moment maar op een rustig tijdstip. Zeg dat je merkt dat hij vaak weg is en dat je hem mist, niet als verwijt maar als uitnodiging.

Ruimte geven is dichtbij blijven

Zijn stilte hoef je niet op te lossen en ook niet te ontcijferen. Zie je zijn terugtrekken als een lichaam dat op adem komt, dan hoef je niet meer te wachten, in te vullen of aan jezelf te twijfelen. Je houdt je eigen avond vast, en hij vindt de weg terug zodra zijn systeem tot rust is gekomen, vaak zachter en meer aanwezig dan je had verwacht. Wie de deur van de grot niet forceert, blijkt er het dichtst bij te staan op het moment dat hij vanzelf weer opengaat.

Bronnen

• John Gray, Men Are from Mars, Women Are from Venus (1992)
• John Gottman, Why Marriages Succeed or Fail (1994)
• Andrew Christensen e.a., onderzoek naar het demand-withdraw patroon (1990)
• Ronald F. Levant, Masculinity Reconstructed (1995)
• Sue Johnson, Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love (2008)