Mannen en emoties: het is er wel, alleen anders

Hij lijkt soms zo kalm. Er gebeurt iets ingrijpends, en waar jij tranen of woorden hebt, blijft hij stil en gaat door. Makkelijk om te denken dat het hem koud laat. Maar onder die rustige buitenkant speelt vaak meer dan je ziet. Mannen voelen niet minder dan vrouwen. Ze voelen vaak net zo diep, alleen laten ze het anders zien, en soms nauwelijks.

Anders geleerd, niet anders geboren

Als kleine jongen huilt een man net zo hard als een klein meisje. Sterker nog, onderzoek van ontwikkelingspsychologen rond Edward Tronick liet zien dat baby-jongens gemiddeld juist emotioneel expressiever en prikkelbaarder zijn dan meisjes, en zichzelf minder goed kunnen kalmeren. Van nature ontbreekt het gevoel dus allerminst. Maar ergens onderweg verandert er iets. Veel jongens krijgen de boodschap mee dat ze zich groot moeten houden. Niet janken, flink zijn, doorgaan.

Psychologe Leslie Brody bracht in kaart hoe die boodschap wordt doorgegeven. Ouders praten met dochters gemiddeld meer en genuanceerder over gevoelens dan met zonen, terwijl bij jongens vaker de nadruk ligt op boosheid en flinkheid dan op verdriet of angst. Zo raakt de emotionele woordenschat van veel jongens minder geoefend, niet omdat ze minder voelen maar omdat er minder met ze over gevoel is gesproken.

Psycholoog Ronald Levant gaf het resultaat een naam, namelijk normatieve mannelijke alexithymie. Daarmee bedoelt hij dat veel mannen door hun opvoeding moeite hebben om gevoelens te herkennen en er woorden aan te geven. Niet omdat het gevoel ontbreekt, maar omdat de taal ervoor nooit geoefend is. Levant ontwikkelde er zelfs een vragenlijst voor en zag dat dit patroon bij veel mannen in mildere vorm voorkomt.

Zijn kalmte is vaak geen gebrek aan gevoel, maar een aangeleerde manier om dat gevoel niet te laten overlopen.

Hoe emoties er bij hem uit kunnen zien

Omdat hij zijn gevoel niet altijd rechtstreeks uit, komt het vaak via gedrag naar buiten. Therapeut Terrence Real beschreef dit treffend in zijn werk over verborgen depressie bij mannen. Wat vanbinnen pijn, angst of somberheid is, wordt aan de buitenkant vaak iets anders, iets wat we niet meteen als emotie herkennen. Emotie bij mannen kan eruitzien als:

• prikkelbaarheid of een korter lontje dan normaal
• zich terugtrekken in werk, sport of een scherm
• extra veel willen doen en regelen
• lichamelijke klachten zoals hoofdpijn of slecht slapen
• stilte, juist als er veel in hem omgaat

Real waarschuwt dat we die signalen makkelijk verkeerd lezen, omdat ze niet lijken op verdriet zoals we dat kennen. Een man die zich terugtrekt in zijn werk zit soms niet vol werklust maar vol iets wat hij niet kwijt kan. Wie zijn gedrag leert lezen, verstaat vaak meer dan zijn woorden prijsgeven.

Waarom praten voor hem lastiger is

Het is niet dat hij niet wil delen. Vaak weet hij simpelweg niet zo goed hoe. Als je jarenlang hebt geleerd gevoel weg te stoppen, is de weg naar binnen minder vertrouwd, en moet hij eerst zoeken wat hij voelt voor hij het kan zeggen. Waar jij een gevoel misschien al pratend ontdekt, moet hij het vaak eerst in stilte vinden.

Onderzoeker Brené Brown voegt daar iets belangrijks aan toe. Uit haar werk blijkt dat kwetsbaarheid voor veel mannen extra spannend is, omdat ze bang zijn dan als zwak of tekortschietend gezien te worden. Ze beschrijft hoe sommige mannen leerden dat het tonen van angst of verdriet hen in de ogen van anderen, soms zelfs van hun partner, kleiner maakte. Zich blootgeven voelt dus niet alleen onwennig maar ook risicovol. Geduld en veiligheid doen hier meer dan aandringen.

Wat zwijgen vanbinnen kost

Stil blijven is niet hetzelfde als niets voelen, en het is bovendien niet gratis. Psycholoog James Gross onderzocht wat er gebeurt als mensen hun emoties naar buiten toe onderdrukken. Aan de buitenkant lijkt er dan weinig aan de hand, maar vanbinnen loopt de spanning juist op, met een hogere hartslag en meer innerlijke onrust. Wie zijn gevoel wegduwt, voelt het dus niet minder maar draagt het zwaarder, alleen onzichtbaar. Dat besef verandert hoe je naar zijn kalmte kijkt. Achter dat rustige gezicht kan een lichaam schuilgaan dat hard werkt om alles binnen te houden. Wat je ziet is dan geen onverschilligheid, maar inspanning.

Hoe je ruimte maakt voor zijn gevoel

Je kunt hem niet dwingen te voelen wat hij nog niet klaar is om te tonen. Maar je kunt wel een klimaat scheppen waarin het makkelijker wordt:

• Reageer rustig als hij een keer wel iets deelt, zonder het meteen groot te maken.
• Praat liever zij aan zij, tijdens een wandeling of in de auto, dan tegenover elkaar.
• Stel open vragen en laat stiltes vallen zonder ze meteen te vullen.
• Oordeel niet over de vorm waarin zijn gevoel naar buiten komt.

Veel mannen delen makkelijker als ze niet recht worden aangekeken en niet onder druk staan. De zijkant van een gesprek voelt veiliger dan de confrontatie ervan, en een gedeelde bezigheid haalt de lading eraf.

Waardeer de momenten dat hij zich opent

Als hij zich een keer echt laat zien, is dat groter dan het misschien lijkt. Op zo'n moment doet jouw reactie ertoe, meer dan op welk ander moment ook. Word je zacht en blijf je rustig, dan leert hij dat het veilig is. Schrik je, of ga je er meteen van alles van vinden, dan bevestig je precies de angst die hem eerst deed zwijgen, en trekt hij zich de volgende keer sneller terug. Brown noemt precies dat de kern. Kwetsbaarheid bloeit alleen op in veiligheid.

Het gaat er niet om dat hij wordt zoals jij. Het gaat erom dat hij zich vrij genoeg voelt om af en toe zijn binnenkant te laten zien, op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo. En mocht je merken dat er meer speelt dan gewone somberheid, dat de stilte niet wijkt en de zwaarte blijft, dan is het geen zwakte maar wijsheid om er samen hulp bij te zoeken.

Kijk naar zijn manier van voelen

Stop met zoeken naar jouw manier van voelen in hem, en begin te kijken naar de zijne, naar zijn korte lontje, zijn stiltes, zijn drukke handen. Dan ga je hem verstaan waar je hem eerst voor koud aanzag. En hij, die merkt dat hij niet hoeft te veranderen in iemand die hij niet is, durft juist daardoor telkens een stukje meer van zijn binnenkant te laten zien. Zijn gevoel was er altijd al; jij leert alleen de taal waarin hij het spreekt.

Bronnen

• Ronald F. Levant, Masculinity Reconstructed (1995)
• Terrence Real, I Don't Want to Talk About It: Overcoming the Secret Legacy of Male Depression (1997)
• Brené Brown, Daring Greatly (2012)
• Leslie R. Brody, Gender, Emotion, and the Family (1999)
• Edward Z. Tronick, The Neurobehavioral and Social-Emotional Development of Infants and Children (2007)
• James J. Gross, Emotion Regulation: Affective, Cognitive, and Social Consequences (2002)